Procedura LOTO (Lockout/Tagout), czyli odcięcie, zablokowanie i oznakowanie źródeł energii przed rozpoczęciem prac serwisowych, należy do najważniejszych procedur bezpieczeństwa w zakładzie przemysłowym. Jest to jednocześnie jedna z procedur, które najtrudniej skutecznie przećwiczyć: wymaga wyłączenia urządzeń z eksploatacji, obejmuje wiele kolejnych czynności, a niektóre instrukcje stosuje się zaledwie kilka razy w roku. Szkolenie w rzeczywistości wirtualnej (VR) umożliwia przećwiczenie procedury krok po kroku, dowolną liczbę razy i bez ryzyka dla ludzi oraz urządzeń.
W artykule wyjaśniamy, na czym polega szkolenie LOTO w VR, czym różni się od kursów ogólnych oraz jakie miejsce zajmuje w programie szkoleń BHP zakładu.
Na czym polega szkolenie LOTO w VR
Uczestnik szkolenia, korzystając z gogli VR, wykonuje procedurę w wirtualnym odwzorowaniu stanowiska pracy. Podchodzi do urządzenia, postępuje zgodnie z instrukcją LOTO, obsługuje rozłączniki i zawory, zakłada kłódki i zawieszki, a następnie sprawdza, czy urządzenie zostało pozbawione energii – w taki sam sposób, w jaki wykonałby te czynności na obiekcie.
W środowisku wirtualnym błąd nie stwarza zagrożenia. Uczestnik może zobaczyć jego konsekwencje i powtarzać ćwiczenie do momentu, w którym prawidłowy przebieg procedury zostanie utrwalony.
Dla kogo jest szkolenie LOTO
Szkolenie LOTO jest przeznaczone dla osób, które wyłączają urządzenia z ruchu, wykonują przy nich prace lub te prace nadzorują:
- pracowników utrzymania ruchu – mechaników, elektryków i automatyków,
- operatorów maszyn i instalacji,
- nowych pracowników, zanim zostaną dopuszczeni do prac przy urządzeniach,
- osób nadzorujących prace i wydających pozwolenia na pracę,
- pracowników firm zewnętrznych wykonujących prace na terenie zakładu,
- służb BHP i trenerów wewnętrznych.
Program szkolenia LOTO – co ćwiczy uczestnik
W XR LOTO uczestnik ćwiczy kolejne kroki procedury LOTO w kolejności zapisanej w instrukcji obowiązującej w danym zakładzie:
- zapoznanie się z instrukcją LOTO urządzenia i identyfikacja źródeł energii, np. elektrycznej, mechanicznej, pneumatycznej czy hydraulicznej,
- zatrzymanie urządzenia,
- odcięcie energii w punktach izolacji,
- założenie kłódek i zawieszek,
- rozładowanie lub zabezpieczenie energii zgromadzonej, np. ciśnienia w instalacji,
- sprawdzenie, czy urządzenie zostało pozbawione energii.
Czy szkolenie LOTO jest obowiązkowe?
Polskie przepisy nie posługują się nazwą LOTO, ale nakładają obowiązki, które ta procedura realizuje. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 30 października 2002 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy (Dz.U. nr 191, poz. 1596, z późn. zm.) stanowi m.in., że:
- pracownicy wykonujący naprawy, konserwację lub obsługę maszyn powinni odbyć specjalistyczne przeszkolenie w tym zakresie (§ 32),
- prace konserwacyjne powinny być możliwe podczas postoju maszyny (§ 17),
- maszyny wyposaża się w łatwo rozpoznawalne urządzenia do odłączania od źródeł energii, a ponowne przyłączenie nie może stanowić zagrożenia dla pracowników (§ 18).
Ogólny obowiązek szkolenia pracowników w zakresie BHP – przed dopuszczeniem do pracy i okresowo – wynika z art. 237³ Kodeksu pracy. Rozwiązania techniczne zapobiegające nieoczekiwanemu uruchomieniu maszyn opisuje norma PN-EN ISO 14118:2018.
Dlaczego procedury LOTO trudno ćwiczyć na rzeczywistych urządzeniach
- Konieczność zatrzymania urządzeń. Ćwiczenie na rzeczywistym urządzeniu wymaga wyłączenia go z eksploatacji, co w warunkach produkcyjnych rzadko jest możliwe.
- Ryzyko w trakcie szkolenia. Błąd popełniony podczas nauki na urządzeniu zasilanym energią może mieć poważne skutki.
- Rzadko stosowane instrukcje. Część procedur wykonuje się wyłącznie podczas postojów remontowych lub większych napraw, dlatego pracownicy nie mają okazji utrwalić ich w praktyce.
- Złożoność instrukcji. Punkty izolacji, kolejność czynności i sposób weryfikacji łatwo pomylić, jeżeli instrukcja jest znana wyłącznie z dokumentacji.
- Rutyna. Doświadczeni pracownicy mogą z czasem pomijać poszczególne kroki, a szkolenia okresowe na rzeczywistych urządzeniach wiążą się z wysokimi kosztami.
Kurs ogólny czy cyfrowy bliźniak zakładu
Dostępne na rynku szkolenia LOTO w VR można podzielić na dwie grupy:
- Kursy ogólne prezentują przykładowy zakład i przykładową procedurę. Pozwalają poznać zasady LOTO, jednak pracownik nie widzi w nich własnych urządzeń ani obowiązujących go instrukcji.
- Szkolenia w cyfrowym bliźniaku zakładu odwzorowują rzeczywisty obszar, w którym pracuje zespół – w skali 1:1, z tym samym układem i wyposażeniem – i realizują instrukcje LOTO obowiązujące w danym zakładzie.
Kurs ogólny sprawdza się jako wprowadzenie do tematu. Jeżeli celem jest przygotowanie pracowników do procedur, które faktycznie wykonują, szkolenie w cyfrowym bliźniaku zakładu znacznie lepiej odpowiada warunkom rzeczywistej pracy.
Przebieg sesji szkoleniowej
W aplikacji XR LOTO każda sesja może przebiegać w trzech trybach:
- Eksploracja – uczestnik swobodnie porusza się po wirtualnym zakładzie i poznaje infrastrukturę oraz rozmieszczenie punktów izolacji.
- Trening – uczestnik wykonuje procedurę LOTO krok po kroku, z podpowiedziami na każdym etapie.
- Test – uczestnik samodzielnie wykonuje procedurę, a po jej zakończeniu on i trener otrzymują wynik oraz listę popełnionych błędów.
Taka kolejność pozwala nowym pracownikom poznać obszar przed wejściem na teren zakładu, a trenerom zapewnia obiektywną ocenę przygotowania każdego uczestnika.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze szkolenia
Porównując dostępne rozwiązania, warto sprawdzić, czy szkolenie:
- realizuje instrukcje LOTO obowiązujące w zakładzie, a nie przykładową procedurę,
- odwzorowuje rzeczywisty układ i wyposażenie zakładu,
- zawiera tryb testu z wynikiem i listą błędów dla uczestnika i trenera,
- umożliwia dodawanie nowych i aktualizację istniejących procedur,
- sprawdza się zarówno przy wdrażaniu nowych pracowników, jak i w szkoleniach okresowych.
Miejsce szkolenia VR w programie szkoleń BHP
Szkolenie w VR nie zastępuje instruktażu stanowiskowego ani uprawnień wymaganych przepisami i procedurami zakładu – stanowi ich uzupełnienie. Najlepsze efekty przynosi:
- podczas wdrażania nowych pracowników, którzy poznają obszar i procedury, zanim zetkną się z rzeczywistym źródłem energii,
- przed postojami remontowymi i większymi naprawami, w celu odświeżenia rzadko stosowanych instrukcji,
- w ramach regularnych szkoleń okresowych, bez zatrzymywania produkcji,
- po zmianie procedury, aby wszyscy pracownicy przećwiczyli jej aktualną wersję.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest szkolenie LOTO?
To szkolenie z procedury Lockout/Tagout, czyli bezpiecznego odcinania, blokowania i oznakowania źródeł energii przed pracami serwisowymi i naprawczymi. Uczy, jak wyłączyć urządzenie, zabezpieczyć je przed ponownym uruchomieniem i sprawdzić, czy zostało pozbawione energii.
Czym szkolenie LOTO w VR różni się od szkolenia stacjonarnego?
Szkolenie stacjonarne przekazuje zasady i pokazuje sprzęt, zwykle na tablicy szkoleniowej lub wybranym urządzeniu. W VR uczestnik samodzielnie wykonuje całą procedurę w odwzorowaniu własnego zakładu – dowolną liczbę razy i bez wyłączania urządzeń z ruchu. Oba rozwiązania można łączyć.
Czy szkolenie w VR zastępuje szkolenie praktyczne?
Nie. Szkolenie w VR uzupełnia instruktaż stanowiskowy i szkolenia wymagane przepisami oraz procedurami zakładu. Pozwala przećwiczyć to, czego na działających urządzeniach ćwiczyć się nie da.
Jak sprawdzana jest wiedza uczestnika?
W trybie testu uczestnik wykonuje procedurę bez podpowiedzi. Po zakończeniu on i trener otrzymują wynik oraz listę popełnionych błędów.
Ile kosztuje szkolenie LOTO w VR?
Koszt zależy od wielkości odwzorowanego obszaru zakładu i liczby procedur. Wycenę przygotowujemy po rozmowie o potrzebach zakładu.
Szkolenie XR LOTO w Państwa zakładzie
XR LOTO odwzorowuje wybrany obszar zakładu w skali 1:1 i realizuje obowiązujące w nim instrukcje LOTO w trybach eksploracji, treningu i testu. Informacje o pozostałych szkoleniach znajdują się na stronie Szkolenia BHP w VR. Przestrzeganie tych samych procedur na rzeczywistych urządzeniach można weryfikować w systemie LockControl – opisuje to artykuł Cyfrowe LOTO – jak monitorować blokady w czasie rzeczywistym. Zapraszamy do umówienia prezentacji – pokażemy rozwiązanie na przykładzie zakładu o podobnym profilu.